Gdze sa kuńczą Kaszëbë?
Eugeniusz Gołąbek, 2002-12-28
Dzys dnia, czej chto z miasta, dôjmë na to ze Gduńska jedze "na Kaszëbë", on mô na mëslë okoli Kartuz, Koscérzënë, a ju rzadzy Wejherowa i Pucka. Bo Kaszëbë, dlô Gdunczónów, to je región nazéwóny tam sam "Szwajcarią Kaszëbską". Wedle powszechnégo odczëcô, Kaszëbë zaczinają sa tam, gdze kuńczą sa zabudowania Gduńska, Sopotu i Gdini. Le to "Trójmiasto" sa rozléwô corôz to szerzi. A Kaszëbë jakos nijak nie chcą sa przesënąc na zôchód.
Mój drëch z robotë mówi jednégo dnia tak: - "Na łykend jedziemy z całą rodziną na Kaszuby". A jô wiém, że on mieszkô na zberku Gduńska, w Łostowicach, jedny ze wsów dwadzesce lat temu przëłączonëch do Gduńska. Przed wojną Łostowice nôleżałë do Wolnégo Miasta Gdunska. Po wojnie dôwnëch mieszkanców, Niemców i Kaszëbów zastąpilë nowi - wikszim dzéla przëbëcze spod Lublina i téż nowi Kaszëbi.
Kaszëbi przed wojną muszelë sa baro krëc ze swoją kaszëbskoscą. A terô, choc przëznôwanié sa do kaszëbstwa nie je niebezpieczné, pewno téż w taczich podmiastowëch sedlëszczach, za baro ti kaszëbiznë ni ma widzec i je ona sprawą czësto "priwatną". Bo timczasa Łostowice, Ujescësko, Nënkowë (Jasien) i całô réga jinszëch wsów ostałë zabudowóné budinkama jednorodzynnyma czë blokama tak, że wkół Gdunska powstôł jakbë wińc sedlëszczów. Niedôwné wse nabrałë charakteru miasta. A Kaszëbi żëją tam gwës téż, ale jich je proporcjonalnie corôz to mni. Oni toną i rozpłiwają sa w ny mase Polôchów, przëbëczów z rozmajitëch strón.
Wszëtcë oni sa dogôdiwają po polsku. Tak ju je, bo taczé są "prawa buszu". Prôwdac, Kaszëbi, żelë bë chcelë, moglëbë podtrzëmiwac swoja kaszëbskosc. Le czë chcą ? I jak to zrobic, czej wkół je tëli rozmajitëch Niékaszëbów. Jô sa urodzył w Osowi, dôwny powiôt wejherowsczi (w dowodze osobistim móm wpisóné: Gdunsk). A czej jem miôł sztërë lata më sa przenioslë do chëczi starków, we Wësoce, o trzë kilométrë blëżi, pod Oléwa. Wëdôwało mie sa, że jem urodzony i mieszkóm na Kaszëbach. Ale Kaszëbë jakbë sa odsënałë na zôpad. Dzys dnia na wësocczich polach wërôstô budink za budinka. A w nëch budinkach mieszkają poznëkancowie z całi Polsczi. Kaszëbi téż. Mie sa udało z tego tłoku ucec përzna dali "na Kaszëbë", do Chwaszczëna. Ale no miasto pewno mie dogoni i tu...
O tim, że Osowô, Wësokô to są Kaszëbë i że Kaszëbi nie są od macechë, to le jô parłażno przëpominóm Osowianóm w lokalny gazétce "U nas". Zresztą w gazétach taczich jak "Dziennik Bałtycki", o Wësoce (rocznik 1283) ju sa nijak nie wspominô, choc nibë nazwë są ustawowo opatentowóné. Osta le Osowô (rocznik 1850...). Od porénczy stronë Kaszëbë ustapują przed potopa gdunsczi aglomeracji. A jak dalek na wieczór sygô kaszëbskô obénda? Do ksążczi Gerarda Labudë "Kaszubi i ich dzieje" je wstawionô mapa, na jaczi nôpis "Kaszuby" rozcygô sa na całim Pomorzim. Wiera dopiérze terô, pod kuńc żëcégo G. Labuda doszedł do udbë, że Pomorzé i Kaszëbë to je jedno. Żelë nen uczałi, znajôrz kaszëbsczich dzejów dopiérku terô dorobił sa taczi teorii, tej czegoż możemë sa spodzewac po strzédnëch lëdzach, niehistorikach?
W Pomeranii (2201/4), w artiklu pn. "Pustelnia na Świętej Górze" Môrcën Dybuk przedstawił francyszkóna, ojca Janusza Jędryszka, chtëren odkrił dlô se Swiatą Góra, kole Polanowa gdze przed wiekama stoja kaplëca - sanktuarium Matczi Bosczi. Ojc Janusz chce ja odbudowac. Baro mie sa na udba widzy, tim barżi, że jô kąsk znaja Polanów - miasto leżącé niedalek od Bëtowa, Miastka i Sławna. Znaja téż përzna ojca Janusza. Je to, jak no sa rzecze chłop od słowa, dlôte jô jem spokójny, że on swégo dokonô. Ale mie razy cos jinszégo. Wejta le, M. Dybuk pisze tak: "Kiedy (ojc Janusz) dotarł na szczyt, poczuł, że to miejsce może zastąpić mu ukochane Kaszuby". Ojc Janusz, jako ksądz przódë mieszkôł "na Kaszëbach" (nie wdarza so, gdze), a terô mieszkô w Darłowie. A Darłowo? Chto wëzgodnie, gdze to miasto leżi?... Czekawé je, że dlô mieszkanców taczégo Darłowa, czë Polanowa Kaszëbë są téż gdzes, w okolim Kartuz. A ko tam wszadze, jaż po Ódra, a nawetka dali, żëlë Kaszëbi. Może bëło to dôwno, ale żelë chodzy o Polanów, jô wiém, że tam po II wojnie téż zamieszkało wiele przëbélców spod Kielc, ale téż përzna Kaszëbów, w tim dwie białczi (sostrë) pochodzącé z Kacka.
Pamiatóm téż, że w polanowsczim koscele bëła wëpisónô informacjô o historii tego koscoła i miasta, i że dôwniészi mieszkancowie Polanowa to bëlë wiôldżim dzéla Kaszëbi. Zresztą pôranôsce kilométrów na porénk od Polanowa, w okolim Miastka, na Gôchach Kaszëbi mieszkają na wsach do dzysô dnia. Żelë jidze o Darłowo, może pokutëje tu udba, że tam nie mieszkelë Kaszëbi, le Słowincowie. Niemcóm udało sa lëdzóm wgadac, że Słowińcowie, to nie są Kaszëbi. Uwierzëlë w to wiôldżim dzéla nawetka uczałi, historicë i jazëkoznôwcowie. Dopiérku terô Zygmunt Szultka dokôzôł, że nad Jezora Lebsczim Słowińców ani Kabôtków nijak nie bëło, leno Kaszëbi... Ale to je ju jinô historiô.
Eugeniusz Gołąbk
